Türkiye’de her yıl hurdaya çıkmakta olan 3 milyon kadar Güneş panelinin içlerindeki değerli ama insan sağlığı için zararlı maddelerle geri dönüşümleri tam yapılamadığında, bunların çöpe giderek ekosisteme karışacakları açıktır. Gündeme hiç gelmeyen bu konunun ayrıntılarını, bu yazımızda güncelliyoruz..
Yüksel Atakan, Dr., Fizik Y.Müh., ybatakan4@gmail.com, 10.10.2025 /I/
‘Temiz Enerji’ler denilen Güneş ve Rüzgar’dan Elektriğin Açıklanmayan ‘Kirli Yanları’ Neler?
Bugün tüm Dünya, ’Temiz ve Bedava Enerjiler’ olarak görülen Güneş ve Rüzgar Enerjileri’nden çok daha fazla yararlanılarak, hem iklimin korunacağı, hem de enerji sorunlarının çözüleceği inanç, coşku ve hatta sarhoşluğunda!
Son Birleşmiş Milletler (BM) Toplantısında BM Genel Sekreteri de uzun uzun Temiz Enerjiyi ! sorunlarına hiç değinmeden övdü! Örneğin Dünya’da gitgide artmakta olan milyarlarca Güneş panelinin bir miktarının her gün hurdaya çıkmakta olduğuna, bu hurdaların tümünün geri dönüşümlerinin yapılamayacağına ve içlerindeki zehirli maddelerle birlikte ekosisteme karışacağına, önlem alınmasına hiç değinmedi. Bu konudaki önceki bir dizi yazılarımızı, aşağıdaki yazımızda, yeni bilgilerle, güncelliyoruz /1,2,3,4/.
Bir güneş çiftliği ve sert hava koşullarında bozulmuş ve doğaya terkedilmiş hurda paneller. Panellerdeki zararlı ve zehirli maddelerin zamanla kızgın güneş ve yağışlarla toprağa, yeraltı sularına, havaya, bitkilere karışarak insan vücuduna ulaşması ve kanser pabilecekleri beklenmeli ve bu önlenmeli!
Daha önceki bir yazımızdan: ‘Tüm ülkeler Güneş ve Rüzgar Enerjilerinden elektrik üretimini artırma çabasında. Bu durum özellikle son yıllarda fosil yakıtlı (kömür, petrol ve gaz) santrallerden salınan CO2’in iklimi bozması ve Rusya’nın Ukrayna’ya Şubat 2022 ‘de saldırmasıyla Avrupa’ya gelen doğal gazın kesilmesi sonucu, hız kazandı. Dünya’da bugün Güneş ve Rüzgar’dan elektrik üretimini artırmayı planlamayan ülke yok gibi.
Kuşkusuz bu artımın olumlu yanlarını biz de destekliyoruz. Ancak Güneş ve Rüzgar enerjilerinin tertemiz ve bedava olmadıklarını, çok yüksek devlet desteklerine mal olduklarını, yapılan büyük yatırımlara karşın verimlerinin çok düşük ve değişken olduğunu, 25 yıl kadar kullanım sonunda ise hurdaya çıkan milyonlarca Güneş panelinin ve onbinlerce Rüzgar Kule, Pervane ve Türbinin içlerindeki zehirli maddelerin geri dönüşümlerinin, özellikle az gelişmiş ülkelerde, büyük oranda yapılamayacağı gerçeğini de görmezden gelmeyelim ve bunları bilerek, şimdiden hazırlık yapalım, önlem alalım, bu konudaki çok önemli sorunları, sonraki kuşaklara bırakmayalım /1,2.3).’
Dünya genelinde 2023 verilerine göre 1.400 GigaWatt’lık Güneş Enerjisi gücü kurulu durumda – bu da yaklaşık 77 milyon ton hurda malzeme demek. 2045 yılına kadar 2.000 GigaWatt daha eklenecek. Toplamda 180 milyon tondan fazla atık, bir şekilde ortadan kaldırılmak zorunda kalacak. 20-25 yıllık kullanım ömrü göz önüne alındığında, 100-150 milyon tonluk bir hurda dalgası bizi bekliyor. Karşılaştırma için: Bu, okyanuslara her yıl karışan plastik atığın 15 katı. Bu durumda hurda ve bozuk paneller gerçekte ne oluyor? Gelişmiş ülkelerdeki ilgili şirketler ve bazı uzmanlar “%95 geri dönüştürülebilir” diyor, ancak bu klasik bir istatistiksel varsayım örneği ya da Yeşil Geri Dönüşüm Hayali.
Gerçek durum ise şöyle:
- Cam (%70) ve alüminyum (%10) büyük ölçüde geri kazanılabiliyor.
- Plastikler (%10) neredeyse tümüyle “termik geri dönüşüm”e (çöp yakma)
- Silikon (%5) – sistemin kalbi – %90’dan fazla oranda malzeme olarak geri dönüştürülemiyor.
- Ağır metaller (%4) (gümüş, kurşun, ince film modüllerde kadmiyum) ise büyük bir sorun teşkil ediyor ve bunlar toprağa ve ekosisteme karışıp insana ulaştığında, kanser de yapabiliyor.
Yarı iletken silikonun, enerji yoğun geri kazanım süreci şu an ekonomik değil. Çin’de kömürle üretilen yeni malzeme, bu zahmetli geri dönüşüm sürecinden daha ucuz. Kim düşünebilirdi ki?
Bu Atıklar Nereye Gidiyor?
Şu an sadece cam, alüminyum ve biraz bakır geri kazanılabiliyor. Peki geri kalan? Ya çöplüklerde, yakma tesislerinde ya da Afrika ve Asya’ya ihraç ediliyor; orada da şüpheli koşullarda “geri dönüşüm” yapılıyor.
Değerli yarı iletken metaller ise tümüyle kayboluyor. Sektörün geri dönüşüm oranlarını bu kadar süslemesinin nedeni bu olabilir mi? Yanıt ortada.
Türkiye’de Güneş panelleri geri dönüşüm firmaları, internette verdikleri bilgilere göre, var /5/. Ancak bunların kapasiteleri de, yılda yaklaşık 3 milyon panelden kaç adedinin geri dönüşümünün yapılabildiği ve hangi tekniklerin kullanıldığı gibi temel bilgilere rastlanmıyor.
Dünya’da (2023), Türkiye’de ve Almanya’da (2024) Elektrik Üretimi Miktarları ve Kaç Adet Güneş Paneli Var?
| Üretilen Toplam Elektrik Enerjisi (TWh) | Toplam Kurulu Güç (MW) | Güneş Enerjisi Kurulu Gücü | Toplam Güneş Paneli Sayısı | Her yıl Ortaya Çıkacak Hurda Güneş Panel Sayısı | |
|---|---|---|---|---|---|
| Dünya | 29.485 | 8.820 | 1400 GW | 4,67 Milyar (=100 Milyon Ton) | 233 Milyon |
| Türkiye | 335 | 124 | 20 | 67 Milyon | 3 Milyon |
| Almanya | 491 | 269 | 98 | 325 Milyon | 16 Milyon |
Not: Türkiye Toplam Elektrik Kurulu Gücü‘ Almanya’nın yarısından az olmakla birlikte üretilen toplam elektrik Almanya’nın %70 kadarıdır. Bunun nedeni Almanyanın Güneş Enerjisi Kurulu gücünün Türkiye’nin 5 katı olması ve Güneş Enerjisi kapasite faktörünün çok düşük olmasındandır. Ayrıca Türkiye’de, kapasite faktörleri yüksek olan fosil yakıt oranı da Almanya‘dan fazladır.
Dünya 2023 Elektrik Kurulu Güç ve Üretim (Kaynaklara göre)
Kaynak / Yakıt Kurulu Güç/Kapasite (GW) Elektrik Üretimi (TWh) Kapasite Faktörü (%)
| Kaynak / Yakıt | Kurulu Güç/Kapasite (GW) | Elektrik Üretimi (TWh) | Kapasite Faktörü (%) |
|---|---|---|---|
| Kömür (Coal) | ≈ 2.200 | ≈ 10.434 | 54,1 |
| Doğal Gaz (Gas) | ≈ 1.900 | ≈ 6.634 | 39,9 |
| Petrol & Diğer Fosil | ≈ 400 | ≈ 786 | 22,4 |
| Hidroelektrik | ≈ 1.400 | ≈ 4.210 | 34,3 |
| Rüzgâr (Wind) | ≈ 1.000 | ≈ 2.304 | 26,3 |
| Güneş (Solar PV) | ≈ 1.400 | ≈ 1.631 | 13,3 |
| Biyonerji & Atık | ≈ 150 | ≈ 800 | 60,9 |
| Nükleer | ≈ 370 | ≈ 2.686 | 82,9 |
| TOPLAM | ≈ 8.820 | ≈ 29.485 |
Kaynaklar: Ember Global Electricity Review 2023, IRENA 2024, IEA Electricity Market Report, WNA. (1 GW = 1 GigaWatt= 109 Watt, 1 TWh: 1 TeraWattSaat= 1 x 1012 WattSaat)
Dünya’da kaç adet Güneş Paneli var ve bunların toplam kütlesi ne kadar?
Tek bir Güneş Panel’inin ortalama olarak 300 Watt gücünde olduğu varsayıldığında , dünyadaki toplam 1400 GigaWatt ; 1400x 109Watt / 300= 4,67 Milyar adet Güneş Paneli olduğu hesaplanır. Bunların her biri 20-22 kg arasında olduğundan, toplam kütle yaklaşık olarak: 4,67 Milyar adet x 22 kg = 100 Milyar kg = 100 Milyon Ton eder. Bunların çokluğunu gözümüzde canlandırabilmek için, bu toplam miktar 20 tonluk kamyonlara yüklenirse ve aralarında 100m‘ lik bir konvoy oluştıutulursa: 100 milyon ton/20 ton = 5 Milyon kamyon. 100 m uzaklıklarla bu 500 Milyon metre = 0,5 milyon km= 500 000 km Dünyanın çevresi olan
40 000 km’yi bu konvoy 12,5 kez dolaşır. Sorun şu: Dünya’da gelişmiş ülkelerde bulunan geri dönüşüm tesisleriyle bile bunların ancak % 90 kadarından içlerindeki zehirli maddeler alınabilecekken ve gerisi çöpe giderek çevreyi ve biyosistemi bozacakken az gelişmiş ülkelerde geri dönüşüm tresisleri de olmadığından, doğa her geçen yıl daha çok kirlenecek. Bunu ise dile getiren ve ona göre şimdiden önlem alan ülkeler ve
yöneticiler, ne yazık ki, görülmüyor. Tüm yöneticiler ve BM Genel sekreteri de son konuşmasında olduğu gibi sadece Temiz Enerji’den söz ederken, bu soruna hiç değinilmiyor. Benzer durum Rüzgar enerjisi kule ve pervanelerinde de var.
Dünya’daki 4,67 milyar güneş panelinden her yıl % 5’i hurdaya çıkmakta oluduğu varsayıldığında bu 233 milyon adet eder. Bunun 80’i Geri dönüşüm tesisleri olmayan az gelişmiş ülkelerde çöpe gideceği hesaplanabilir: 233x 080=186 milyon adet panel çöpe gidiyor demektir.
Türkiye Elektrik Üretimine Genel Bakış ve Artmakta Olan Hurda Güneş Panelleri Ne Olacak?
Hurdaya çıkmakta olan panellerin içlerindeki değerli ama insan sağlığı için zararlı maddelerin geri dönüşümleri yapılıyor mu, yoksa bunlar çöpe giderek ekosisteme mi karışıyorlar?
Türkiye Elektrik Üretimi ve Kurulu Güç Değerleri– 2024
| Yakıt/Kaynak | Kurulu Güç (GW) | Yıllık Üretim (TWh) | Kapasite Faktörü (%) | Veri Kaynağı |
|---|---|---|---|---|
| Linyit (Yerel Kömür) | 20 | 75 | 42.8 % | TEİAŞ, EPDK 2024 |
| Taşkömürü (İthal Kömür) | 12 | 44 | 41.8 % | TEİAŞ, EPDK 2024 |
| Doğal Gaz | 22 | 64 | 33.2 % | TEİAŞ 2024 |
| Fuel-oil & Diğer Fosil | 1 | 3 | 34.2 % | EPDK 2024 |
| Atık (Çöp, Endüstriyel) | 0.6 | 2.5 | 47.5 % | EPDK 2024 |
| Hidroelektrik | 32 | 72 | 25.7 % | TEİAŞ 2024 |
| Rüzgar | 13 | 35 | 30.7 % | TEİAŞ 2024 |
| Güneş | 20 | 25 | 14.3 % | TEİAŞ 2024 |
| Jeotermal | 2 | 11 | 62.8 % | EPDK 2024 |
| Biyokütle | 1.5 | 3.5 | 26.6 % | EPDK 2024 |
| TOPLAM | 124 GW | 335 TWh |
Not: Bu listeye dayanan dairesel diyagram en altta.
Yukarıdaki toplam Güneş Kurulu gücünden, yaklaşık Güneş paneli sayısı hesaplanırsa
Türkiye‘deki Güneş Paneli Sayısı: 20 x 109 Watt / 300Watt = 67 milyon adet
Türkiye’de Güneş Enerjisi yaklaşık 20-30 yıldır var. Bunların her yıl % 5’i hurdaya çıkarsa bu yılda en azından 3 milyon hurda panel demektir. Türkiye’de Geri Dönüşüm Tesisleri olmadığından her yıl 3 milyon kadar hurda panel içlerindeki zararlı maddelerle birlikte çöpe gidiyor demektir.
Notlar: Kapasite faktörlerinin ya da verimlerin genellikle düşük olması ilgili yakıtların ya da kaynakların her an kullanılamamasının sonucudur.
Hidroenerji kapasite katsayılarının düşük olması, ayrıca yağışların az olması sonucu, barajlardaki su sütunlarının yüksekliğinin azalmasından kaynaklanıyor.
Örneğin, DİCLE-FIRAT HAVZASINDA İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİSİ ARTIYOR
KEBAN, KARAKAYA ve ATATÜRK BARAJLARI’NIN ELEKTRİK ÜRETİMİ 30 YILDA ORTALAMA %25 AZALDI
Kaynak: RAPOR NO: 52 Raporun Adı: Dicle-Fırat Havzasında İklim Değişikliğinin Etkisi Artıyor.Keban, Karakaya ve Atatürk
Barajlarının Elektrik Üretimi 30 Yılda Ortalama %25 Azaldı Raporu Yazan: Dursun Yıldız
2024 Yılı Almanya Elektrik Üretim Özeti ve Değerlendirmeler Neler?
Aşağıdaki Çizelge’de 2024 yılı için Almanya Elektrik Üretiminde kaynak bazında yukarıdaki kurulu güç (GW), net elektrik üretimi (TWh) çizelgelerinden ve buradan hesaplanan kapasite faktörü (%) birlikte gösterilmektedir.
| Almanya Elektrik Üretimi 2024 — AEE / AG Energiebilanzen Verilerine Göre | |||
|---|---|---|---|
| Enerji Kaynağı | Kurulu Güç (GW) | Üretim (TWh) | Kapasite Faktörü (%) |
| Su (Hidroelektrik) | 6,4 | 22,2 | 39,6 |
| Biyokütle (+Atık EE payı) | 9,1 | 48,6 | 61,0 |
| Güneş (Fotovoltaik) | 97,6 | 74,1 | 8,7 |
| Rüzgâr (Offshore) | 9,2 | 26,1 | 32,4 |
| Rüzgâr (Onshore) | 63,2 | 112,8 | 20,4 |
| Jeotermal | 0,03 | 0,2 | 76,1 (yaklaşık) |
| Toplam Yenilenebilir | 185,5 | 284,0 | |
| Linyit (Braunkohle) | 15,2 | 79,2 | 59,5 |
| Taşkömürü (Steinkohle) | 16,0 | 27,2 | 19,4 |
| Doğalgaz (Erdgas) | 36,7 | 78,4 | 24,4 |
| Diğer (Yağ, Atık vb.) | 15,2 (tahmini) | 22,2 | 16,7 |
| Toplam Yenilenmeyen | 83,1 | 206,9 | |
| GENEL TOPLAM | 268,6 | 491,0 | |
Bu çizelgedeki değerler ile ilgili dairesel grafikler en altta.
Bu değerler ne anlama geliyor?
- Güneş kurulu gücü 97,6 GW, Rüzgar(toplam) kurulu gücünden 71,4 GW epey fazla olmasına karşın, üretebildiği elektrik miktarı çok daha az:
Güneş 74 TWh, Rüzgar 139 TWh. Bunun nedeni Güneş enerjisi veriminin (Kapasite faktörünün) sadece % 8.7, Rügar Enerjisinin ise %32 ve %20 olmasındandır.
- Büyük üretim miktarları gözönüne alındığında, linyit kömürün verimi %60 ile epey yüksektir.
Almanya’da fosil yakıtlı santrallerin verimlerinin (kapasite faktörlerinin) farklılıklarının nedenleri:
1- Linyit (Braunkohle) neden bu kadar yüksek kapasite faktörüne sahip?
- Linyit (kahverengi kömür) santralleri genellikle baz yük (baseload) üretim için çalışır.
- Bu santraller düşük kaliteli ama yerli kömür kullanır; yakıt ucuz olduğu için ekonomik baskı azdır.
- Bu tesisler genellikle yüksek ısıl verime sahip büyük termik komplekslerdir (örneğin: Neurath,
Niederaußem, Jänschwalde).
- Ayrıca CO₂ fiyatları artsa da linyit santralleri hâlâ sistemde dengeleyici olarak sık çalıştırılır.
→ Sonuç: yüksek çalışma süresi, yüksek kapasite faktörü (%55–60).
2- Taşkömürü (Steinkohle) neden çok daha düşük?
- Almanya artık yerli taşkömürü üretmiyor (son maden 2018’de kapandı).
- Kullanılan taşkömürü ithal — dolayısıyla pahalı.
- Bu nedenle santraller sadece yüksek fiyatlı saatlerde veya arz daraldığında devreye
- Yani “peak load (zirve yük)” tipi çalışıyorlar.
→ Bu yüzden kapasite faktörü düşüyor (%15–20 civarı).
3- Doğalgaz neden benzer şekilde düşük kapasite faktöründe?
- Doğalgaz santralleri (özellikle CCGT – kombine çevrim) teknik olarak verimli olsa da yakıt maliyeti çok yüksek.
- Almanya 2022 sonrası (Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle) gaz fiyat şokları yaşadı.
- Bu santraller artık çoğunlukla yedek veya dengeleme rolü üstleniyor, baz yükte çalışmıyor.
- Ayrıca yenilenebilir üretim (rüzgâr, güneş) arttıkça, gaz santralleri boşta bekleme (standby) modunda kalıyor.
→ Sonuç: düşük yıllık çalışma saati, kapasite faktörü ≈ %15–25.
Almanya Güneş paneli sayısı: 97.6 GW /300 Watt = 97,6 x 109 Watt /300 Watt=325 Milyon panel
Her yıl % 5 hurdaya çıkarsa 16 milyon hurda panel. Almanya’da geri dönüşüm tesisleri bulunduğundan bunların % 5’inin bu tesislerde geri döüşümleri yapılamaz ve çöpe giderlerse bu yılda 800 bin adet eder.
Bu konu ise Almanya’da gündemde değil.
Almanya 2024 Elektrik Üretimi (TWh= Milyar kWh):
Almanya Elektrik Kurulu Güç (MW) Yakıt/Kaynaklara göre:
Kaynaklar:
/5/ https://www.ecosangerikazanim.com/turkiye-gunes-paneli-geri-donusum-firmalari/
